Գրքեր

Ավետման պատկերի խորհուրդը

Հիսուսի հրաշափառ ծննդյան ավետման մասին պատմվում է Ղուկասի ավետարանում, որը ավետմանը նվիրված միջնադարյան մանրանկարների գլխավոր սկզբնաղբյուրն է: Ավետման տեսարանը ներկայացնում է Հիսուսի մարդեղության՝ երկրային առաքելության սկզբնավորումը: Մանրանկարիչների համար սկզբնաղբյուր են ծառայել նաև պարականոն երկերը, որոնք են՝ Հակոբ Տեառնեղբոր ավետարանը, Հիսուսի մանկության ավետարանը և այլն:

Ղուկաս ավետարանիչն ասում է, որ հրեշտակի խոսքերից Մարիամը խռովվում է և տարակուսելով, թե ի՞նչ է նշանակում այս ողջույնը, հարցնում է. «Ինչպե՞ս այդ կպատահի ինձ, քանի որ ես տղամարդ չեմ ճանաչում»: Ի պատասխան որի՝ հրեշտակն ասում է. «Սուրբ Հոգին կգա քեզ վրա և Բարձրյալի զորությունը հովանի կլինի քեզ, որովհետև նա, ով քեզնից է ծնվելու՝ սուրբ է և Աստծո Որդի կկոչվի»: Ավետման մանրանկարներում հրեշտակին լսող Մարիամը՝ ի նշան հնազանդության, պատկերվում է աջ ձեռքը կրծքին, համաձայն իր այն խոսքերի, թե՝ «Ահավասիկ ես մնում եմ Տիրոջ աղախինը, թող քո խոսքի համաձայն լինի ինձ»:

Ավետումը պատկերող պահպանված հնագույն օրինակը գտնվում է Հռոմում՝ Պիրիսկիլլայի կատակոմբում (3-4-րդ դարեր)՝ ստորգետնյա տարածքում, ուր քրիստոնյաները ժամանակին պատսպարվել ու արարողություններ են կատարել: Այստեղ պահպանվել է գահավորակին նստած Մարիամի և նրա առաջ կանգնած հրեշտակի պատկերը: Այս գահավորակը նաև արքայական գահի խորհուրդն ունի և ակնարկում է Դավթի թագավորական տոհմից լինելը: Այդ նույն սերնդից պետք է ելներ Քրիստոսը՝ երկնի ու երկրի թագավորը: 435թ. հռոմեական մի խճանկար ներկայացնում է գահին նստած Աստվածամորը՝ ձեռքին իլիկ, կողքին՝ թևավոր հրեշտակներ: Պարականոն ավետարաններից Հակոբ Տեառնեղբոր ավետարանում ասվում է, որ ավետման պահին Մարիամը Երուսաղեմի տաճարի քահանայապետի պատվերով ծիրանի և կարմիր գույնի թել էր մանում տաճարի խորանի նոր վարագույրի համար: Այդ պատճառով էլ ավետման տեսարանում Մարիամը ձեռքում պահում է իլիկը:

Հայկական արվեստում ավետման պատկերի վաղագույն նմուշը մեզ է հասել 6-րդ դարից և զետեղված է «Էջմիածնի ավետարանում»:

Ավետման տեսարանի պատկերագրական և կոմպոզիցիոն հիմնական կառուցվածքը հետևյալն է. գործող անձինք են Աստծո պատգամաբեր Գաբրիել հրեշտակապետը, Մարիամ Աստվածածինը և երկնքից դեպի Մարիամն իջնող Սուրբ Հոգին (հայկական մանրանկարներում հազվադեպ պատկերվում է նաև Հովսեփը): Գաբրիել հրեշտակապետը պատկերվում է Մարիամ Աստվածածնի դիմաց, պատկերի ձախ կողմում, աջ ձեռքն օրհնության նշանով դեպի Մարիամն ուղղված, ձախում՝ գավազան, հաճախ ծաղկած գլխամասով (ուշ շրջանում նաև ծաղիկ՝ ըստ լատինական պատկերագրության ազդեցության):

Ավետման մանրանկարների կենտրոնում Մարիամի ու հրեշտակների միջև պատկերվող ծառը կամ վեմը խորհրդանշում են Քրիստոսի ծննդյան մասին մարգարեությունները: Այն նաև ներկայացնում է նոր կենաց ծառը՝ Հիսուսի խաչափայտը՝ խորհրդանշելով փրկագործությունը: Ծառը նաև արտահայտում է կորուսյալ դրախտի իմաստը. այն, ինչ կորցրեցին Ադամն ու Եվան՝ դրախտի ծառի պտղի ճաշակմամբ, ետ բերեցին Հիսուսն ու Աստվածամայրը: Ծաղկած գավազանի մասին հիշատակվում է Եսայու մարգարեության հետևյալ հատվածում. «Հեսսեի արմատից գավազան պիտի ընձյուղվի, ծաղիկ պիտի բուսնի այդ արմատից: Նրա վրա պիտի իջնի Աստծո Հոգին, իմաստության և հանճարի Հոգին» (Եսայի 11:1-2), քանի որ Հեսսեն Դավիթ մարգարեի հայրն էր, և Քրիստոսը Դավթի թագավորական ցեղից էր, համաձայն մեկնիչների՝ Քրիստոսի ծննդյամբ կատարվեցին Եսայու մարգարեության նաև այս տողերը և ինչպես Շնորհալին է գրում. «Այսօր Հեսսեի արմատից մեծ գավազան բխեց, տիեզերքի կենդանատու ծաղիկը ծաղկեց, նոր ծաղիկ է այսօր բխում Հեսսեի արմատից և Դավթի որդին ծնում է Աստծո Որդուն»:

Ավետման տեսարանում Գաբրիել հրեշտակապետը պատկերվում է պատանու տեսքով և երկու դիրքով՝ շարժուն և անշարժ, իսկ ուշ շրջանի արևմտյան օրինակներում պատկերվում է Աստվածամոր առաջ ծնկի եկած դիրքով: Մանրանկարներում հաճախ հրեշտակապետի թևը դուրս է գալիս պատկերի շրջանակից՝ ստեղծելով պատրանքի ճախրանք և խորհրդանշելով երկնքից առաքված լինելը: 14-15-րդ դարերում երբեմն հրեշտակը Մարիամին էր հանձնում մանուկ Հիսուսին, կամ գալարափաթեթ:

Մարիամ Աստվածածինը պատկերվում է հրեշտակապետի դիմաց՝ նկարի աջ մասում, երկու հիմնական դիրքով՝ նստած կամ կանգնած: 586թ. «Ռաբուլայի Ավետարանում» (ասորական ձեռագիր), ինչպես և «Էջմիածնի Ավետարանում» Մարիամը պատկերված է կանգնած դիրքով: 5-րդ դարի երկրորդ կեսից Մարիամը պատկերվում է նաև Երուսաղեմյան աղբյուրի մոտ, ձեռքին իլիկ կամ սափոր (երբեմն դրանք բացակայում են): Աղբյուրն ու սափորը մատնանշում են այն վայրը, ուր առաջին անգամ Մարիամը հանդիպեց հրեշտակին, իսկ բուն ավետումը տեղի ունեցավ Հովսեփի տանը: Երուսաղեմյան աղբյուրի մոտ Մարիամը, լսելով հրեշտակի ձայնը, սարսափահար տուն է շտապում, փակում դռները և շարունակում կարմիր թելը մանել և այդժամ տեղի է ունենում բուն ավետումը: Իսկ Հովսեփի տանը այս դրվագը պատկերվող կոմպոզիցիոն կառուցվածքին այլ լուծում է տրված: Այստեղ երևում են թե՛ երկու ակներից բխող աղբյուրը և թե՛ սափորը՝ խորհրդանշելով երկու վտակից առաջացող Հորդանան գետը, ուր մկրտվեց Հիսուս, երկու կենարար ակները ներկայացնում են Հիսուսով մեկտեղված Հին և Նոր Կտակարանները և Տիրոջ մարդկային ու աստվածային բնությունների անշփոթ միախառնումը: Միջնադարյան խորհրդաբանությամբ ջուրը խորհրդանշում է Հիսուսին, սափորը՝ Մարիամին: Ինչպես հրեաները երկնային մանանան պահում էին ոսկե սափորի մեջ, նույն ձևով էլ Քրիստոս՝ Բանն Աստծո՝ պահվեց ոսկե սափորի՝ Աստվածամոր մեջ: Մարիամի ձեռքերի դիրքը, շարժումն արտահայտում է երկյուղածություն, շփոթմունք, միևնույն ժամանակ՝ հավատ և հոժարակամ հնազանդություն: Մարիամի Սուրբ Հոգով հղանալն էլ ներկայացվում է երկինքը խորհրդանշող կիսաշրջանից լույսի շողի միջով ու աղավնու տեսքով Սուրբ Հոգու դեպի Մարիամը իջնելը: Աղավնին երբեմն փոխարինվում է էջքը խորհրդանշող Հայրական Աջով՝ մանրանկարի վերին անկյունից ուղղված դեպի Մարիամը: Ռուսական սրբապատկերներում մանուկ Հիսուսին պատկերում են նաև Մարիամի կրծքի մոտ՝ սրտի խորանում: Քրիստոսի ծննդյամբ ջնջվեց ադամական մեղքը, իսկ Տիրամոր անապական հղացմամբ էլ՝ Եվայի: Այս պատճառով հրեշտակի տված բրաբիոն ծաղիկը խորհրդանշում է, որ շնորհիվ այս ծնունդի մարդկության առջև վերստին բացվեց դրախտի փակյալ դուռը: Շուշանն էլ նշանակն է Տիրամոր կուսության:

Արևմտաեվրոպական պատկերագրության մեջ Տիրամայրն ավետման պահին գիրք է ընթերցում: Գիրքը սովորաբար դրված է լինում գրակալին: Խորհրդաբանության մեջ նշվում է, որ Մարիամն այդ պահին ընթերցում էր Եսայու մարգարեության. «Ահա կույսը պիտի հղիանա և մի որդի պիտի ծնի» խոսքերը: Եթե գրակալին դրված գիրքը փակ է, ապա այն խորհրդանշում է Տիրամոր կուսությունն ու անապական հղիությունը:

 

Կազմեց Գայանե Սուգիկյանը

07.04.17
ԲաԺանորդագրվել
Ընթերցել նաև
Օրհնությամբ ՝ ԱՀԹ Առաջնորդական Փոխանորդ Տ․ Նավասարդ Արքեպիսկոպոս Կճոյանի
Կայքի պատասխանատու՝ Տեր Գրիգոր քահանա Գրիգորյան
Կայքի հովանավոր՝ Անդրանիկ Բաբոյան
Web page developer A. Grigoryan
Բոլոր իրավունքները պաշտպանված են Զորավոր Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի 2014թ․