19 Նոյեմբեր, Բշ, Հիսնակաց պահքի Ա օր

Գրքեր

Բարեխոսության թեման Աստվածածնի պատկերագրությունում

Աստվածածնի պատկերագրական տարբերակներից են «Բարեխոս Աստվածածինը» պատկերագրական տիպը: Քրիստոնեական արվեստում այն ձևավորվել է 9-10-րդ դարերում: Պատկերագրական այս կերպը ծագել է «Բարեխոսություն» (Դեիսուս) տեսարանից, որում գահակալ Քրիստոսի երկու կողմերում պատկերվում են աղոթելու դիրքով կանգնած Աստվածածինը և Ս. Հովհաննես Մկրտիչը: Բարեխոս Աստվածածնի պատկերագրությունը Բյուզանդիայում հայտնի է «Ագիոսորիտիսա» անունով (բառը ծագել է Կ. Պոլսի Ս. Աստվածածին եկեղեցու Ագիա Սորոս՝ Ս. Ռաքի մատուռի անունից): Աստվածամայրը ներկայացվում է երեք քառորդ թեքությամբ գլուխը խոնարհած դիրքով, հասակով մեկ կանգնած կամ մինչև գոտկատեղ, առանց Մանուկ Հիսուսի, ձեռքերն առաջ պարզած: Բյուզանդական արվեստում Բարեխոս Աստվածածինը պատկերվում է նաև բացված գալարով, որի վրա գրված են Քրիստոսին ուղղված աղոթքի տողեր: Այս տարբերակը հայ արվեստում տարածում չի գտել:

Բարեխոս Աստվածածնի վաղագույն ավանդական պատկերագրության առաջին նմուշներից է Թեսալոնիկի 6-րդ դարի բազիլիկ տաճարի հյուսիսային պատի խճանկարը (կորստի է մատնվել): Նմանօրինակ պատկերի հնագույն նմուշներից են Սինայի Ս. Եկատերինա վանքի 11-12-րդ դարի, Մոսկվայի Ուսպենսկի տաճարում գտվող 14-րդ դարի բյուզանդական սրբապատկերները:

Հայկական արվեստում պատկերագրական այս տարբերակը տարածված է հայ միջնադարյան մանրանկարչության մեջ: Բարեխոս Աստվածածնի պատկերագրական հիմնական և հակիրճ կառույցը հետևյալն է. Աստվածածինը թողություն հայցողի դիրքով կանգնած է Քրիստոսի առջև: Պատկերագրական կանոնի այս հորինվածքն ունեն 1654-1655 թվականների Ավետարանի (Նոր Ջուղա, գրիչ՝ Բարսեղ քահանա, ծաղկող՝ Աստվածատուր Ջուղայեցի, ՄՄ № 5236) և 1682-1685 թվականների Ավետարանի (Հալմալոց գյուղ, ծաղկող՝ Կիրակոս, ՄՄ № 3833) նկարները: Երկու Ավետարաններում էլ Աստվածամայրը և Քրիստոս պատկերված են առանձին էջերի վրա: Երկու նկարներում էլ Տիրամայրը պատկերված է երեք քառորդ թեքությամբ շրջված դեպի դիմացի էջին պատկերված Քրիստոս, ձեռքերն աղոթողի դիրքով առաջ պարզած, գլուխը մի փոքր խոնարհած, ավանդական շապիկով և գլխանոց ունեցող թիկնոցով: Միայն մի տարբերությունը, որ առաջին ձեռագրում Աստվածամայրը ներկայացված է հասակով մեկ կանգնած, երկրորդում ՝ կամարի տակ և գոտկատեղից ներքևի հատվածով:

Երբեմն Աստվածածինը և Քրիստոս պատկերվում են մեկ էջի վրա: Հայկական մանրանկարչության մեջ այդպիսի մի տարբերակի ենք հանդիպում 14-15-րդ դարերի Ավետարանի (Տաթև, գրիչ՝ Գրիգոր, ծաղկող՝ Անանուն Սյունեցի, ՄՄ № 6305) նկարազարդումներում: Այս տեսարանում բարեխոսության թեման ինքնատիպ մեկնաբանություն է ստացել. ասես Աստվածածինը ոչ թե աղոթքով դիմում է Քրիստոսին, այլ ողջունում և ընդունում է Նրա օրհնությունը:

Բարեխոս Աստվածածնի պատկերագրական ընդարձակ տարբերակում ավելանում են պատվիրատուների պատկերներ, և Աստվածածինը միջնորդի ու հովանավորի դերում է հանդես գալիս Քրիստոսի և պատվիրատուների միջև: Պատկերագրական այս կերպում գահակալ կամ կանգնած Քրիստոսի կողքին աջից պատկերվում են Աստվածածինը և ծնկաչոք, ավելի փոքր չափերով՝ պատվիրատուները, որոնց անունները գրվում են գլխավերևում կամ թիկունքի կողմում: Հայկական մանրանկարչության մեջ այս տարբերակի լավագույն գործերից մեզ են հասել 1427թ-ի Ավետարանի (Տաթև, գրիչ՝ Սարգիս աբեղա, ծաղկող՝ Ղազար, Երևան, Մատենադարան, № 4019) նկարը: Մանրանկարի վերին մասում պատկերված է գահակալ Քրիստոս, Ում առջև կանգնած է թողություն հայցող Ս. Կույսը, ստորին մասում՝ ձեռագրի գրիչ Սարգիսն է՝ կրոնավորի հանդերձով և խաչը ձեռքին, երկու կողմում կանգնած են նրա ծնողները՝ համապատասխան բացատագրերով: Հատկանշական է, որ այս հորինվածքում ծաղկողը Քրիստոսից և Աստվածածնից բացի լուսապսակով է նկարել նաև սրբերի կարգը չդասվող Սարգսին ու նրա ծնողներին: Աշխարհիկ անձանց լուսապսակով պատկերելու առաջին նմուշներ հանդիպում ենք 4-7-րդ դարերի կոթողների վրա, հետագայում նաև Ս. Խաչ եկեղեցու բարձրաքանդակներում: Պատկերաքանդակներում լուսապսակով են պատկերվում թագավորներն ու իշխանները: Այդ ավանդույթը շարունակվում է նաև մանրանկարչության մեջ:

«Բարեխոս Աստվածածինը» պատկերագրական տիպի ուշագրավ օրինակներից է 13-րդ դարի Կիլիկիայի Ավետարանի նկարը (Երուսաղեմ № 2568): Քրիստոս այստեղ պատկերված է գահին բազմած, ամպհովանու տակ և աջով օրհնում է մի փոքր ներքևում ծնրադիր Վասակ իշխանին և նրա որդիներին, իսկ ձախ ձեռքով բռնել է ծնկին դրված Ավետարանը: Քրիստոսի դիմաց Աստվածամայրն է, ում մի ձեռքը խնդրարկուի շարժումով ուղղված է դեպի Քրիստոս և մյուսով՝ մարմնից հեռու, բռնել է թիկնոցի եզրը, որի խորքի վրա պատկերված են ծնրադիր պատվիրատուները:

Հայկական արվեստում առավել տարածված են գահակալ և Մանուկ Հիսուս գրկում բարեխոս Տիրամոր պատկերները: Այս տեսարանի պատկերագրությունը ունի հետևյալ կառուցվածքը. գահակալ Աստվածածնի դիմաց, ավելի հաճախ կողքին պատկերվում է նրա բարեխոսությունը հայցողը կամ մենակ, կամ ընտանիքի անդամների հետ, խնդրարկուի դիրքով պատկերվում են նաև հրեշտակները:

Ի տարբերություն հայկական մանրանկարների՝ բյուզանդական արվեստում երբեմն բարեխոսություն հայցողը պատկերվում է ծնկների ու արմունկների վրա հենված դիրքով, որը կերպարին հաղորդում է շեշտված զգացմունքայնություն՝ արտահայտելով առ Աստված նրա ջերմեռանդ հավատն ու սերը: Նման դիրքով են պատկերված Լևոն Դ կայսրը «Բարեխոսություն» տեսարանում (Կ. Պոլսի Ս. Սոֆիայի տաճարի նախասրահի տիմպան, մոտ 900թ.) և գահակալ Աստվածածնի առջև խոնարհված պատվիրատու կինը կապադովկյան որմնանկարում (Էգրիթաշ քիլիսե, 9-11-րդ դդ.):

«Բարեխոսություն» տեսարանի պատկերագրական տարբերակներից են, երբ մանրանկարի համար նախատեսված ամբողջական էջը բաժանվում է երկու մասի. մեկում պատկերվում է գահակալ Աստվածածինը, մյուսում՝ նրա դիմաց, աղոթողի դիրքով ծնկաչոք պատվիրատուները: Այսպիսի հորինվածք ունեն 1317 թվականի Ավետարանի (ծաղկող՝ Թորոս Տարոնացի) և 1390-1400 թվականների Աստվածաշնչի (ծաղկող՝ Հովհաննես Խիզանցի, Երևան, Մատ., № 346) նկարները: Մանրանկարներում պատվիրատուների դիրքն ու կոչումը ներկայացվում են հիմնականում նրանց հագուստների և գլխարկների մանրամասներով: Ծաղկող Հովհաննես Խիզանցին Աստվածածնի առջև ծնրադիր հոգևորականներին պատկերել է գլխաբաց՝ որպես հարգանքի նշան, դեղնավուն և երկնագույն երկար շապիկներով, կրծքի վրա ճարմանդով ամրացված մուգ կանաչ թիկնոցներով և տարեց ռաբունապետին՝ ալեխառն մազերով ու մորուքով: Աշխարհիկ անձանց պատկերները սովորաբար ուղեկցվում են տարբեր մակագրություններով, որոնք նաև զարդարանքի դեր են կատարում:

Պատկերագրական Բարեխոսություն հորինվածքում բավականին տարածված է բազմաֆիգուր տարբերակը, որտեղ պատվիրատուն ներկայացվում է իր ընտանիքի անդամների հետ: Ուշագրավ է 1321 թվականի Ավետարանի (Թվոց վանք, Հավունքի գավառ, գրիչ և ծաղկող Դանիել, Երևան, Մատ., № 3708) նկարը, որտեղ պատկերված են տասներկու ֆիգուրներ: Նման խմբանկարներում բարեխոսության գաղափարը մարմնավորվում է նաև հորինվածքում ավելացված սրբի միջոցով: Այս հորինվածքն ունի Մանչեստրի Ջոն Ռիլանդս գրադարանում պահվող 1313 թվականի Ավետարանի մանրանկարը, որտեղ պատկերված է Մարիամ Մագդաղենացին: Այս շարքի պատկերների մեջ նորություն է վերջինիս կերպարը, որը կարելի է դիտել որպես Թամամ Խաթունի (պատվիրատու) հովանավորի և Աստվածածնի առջև բարեխոսի: Նորություն է նաև մոր գոգին թեքությամբ նստած և թիկունքը կանգնածներին դարձրած Մանուկ Հիսուսի մարմնի դիրքը:

Այս շարքի մանրանկարներում ավելի հաճախ Մանուկ Հիսուս գրկում Աստվածածնի երկու կողմերում պատկերվում են հայ եկեղեցու սրբերը: Հազվադեպ հանդիպում է այն տարբերակը, որտեղ Մանուկ Հիսուս գրկում Աստվածածինը հասակով մեկ կանգնած է պատկերվում: Նմանօրինակ հորինվածք ունի 1460 թվականին Խիզանում ընդօրինակված Ավետարանի (գրիչ և ծաղկող՝ Հովհաննես, Երևան, Մատ. № 7566) մանրանկարը:

Քրիստոնեական արվեստում «Բարեխոսության» թեմայի պատկերագրական տարբերակներում հազվադեպ է պատահում մերկացված ստինքով Աստվածածնի պատկերները: 1579թ-ի Ավետարանում (Խիզան, Երևան, Մատ., № 5579) Քրիստոս և բարեխոս Աստվածածինը պատկերված են առանձին էջերի վրա: Այստեղ գլուխը խոնարհած Ս. Կույսը շրջված է դեպի Քրիստոս և երկու ձեռքով բռնել է մերկացված կուրծքը:

Նման հորինվածք ունի 1610 թվականի Ավետարանի (Նոր Ջուղա, Երևան, Մատ. № 7639) մանրանկարը: Աստվածածինը մերկացված կրծքով ասես հիշեցնում է Միածին Որդուն իր սերն ու գորովը, մայրական կաթը, որով սնուցել է Նրան: Բարեխոս Աստվածածնին ներկայացնող այս մանրանկարը ունի անսովոր հորինվածք ու յուրօրինակ կառուցվածք. վերնամասի աջ անկյունում դեկորատիվ ձևավորումով ամպերի մեջ պատկերված է Քրիստոս, ներքևում՝ Նրա դիմաց կանգնած է Տիրամայրը՝ մերկացված կուրծքը բռնած, թիկունքի կողմում՝ Ս. Ստեփանոս Նախավկան, ոտքերի մոտ, աղոթողի դիրքով Ս. Հովհաննես Մկրտիչը և Ս. Գրիգոր Լուսավորիչը՝ համապատասխան բացատրագրերով: Բարեխոսության գաղափարն այս կերպ ներկայացնելու ուրիշ օրինակ մեզ հայտնի չէ:

 

Կազմեց Գայանե Սուգիկյանը

 

18.04.18
ԲաԺանորդագրվել
Ընթերցել նաև
Օրհնությամբ ՝ ԱՀԹ Առաջնորդական Փոխանորդ Տ․ Նավասարդ Արքեպիսկոպոս Կճոյանի
Կայքի պատասխանատու՝ Տեր Գրիգոր քահանա Գրիգորյան
Կայքի հովանավոր՝ Անդրանիկ Բաբոյան
Web page developer A. Grigoryan
Բոլոր իրավունքները պաշտպանված են Զորավոր Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի 2014թ․