20 Մարտ, Դշ, Մեծ Պահքի ԺԷ օր

Գրքեր

Պետրոս և Պողոս առաքյալների պատկերագրական կերպը

Պետրոս առաքյալ

Պատկերագրության մեջ հանդիպում ենք Պետրոս առաքյալին՝ փրկության ճանապարհը ցույց տվող, Ավետարանը ձեռքին, ով Քրիստոսի խոսքի համաձայն (Մատթ. 16:18-19) համարվում է եկեղեցու վեմը (հուն. Պետրոս նշանակում է վեմ): Երբ Հիսուսը հարցրեց աշակերտներին, թե՝

-Իսկ դո՞ւք ինչ եք կարծում, ո՞վ եմ Ես:

Սիմոն Պետրոսը պատասխանեց.

-Դու Քրիստոսն ես՝ կենդանի Աստծո Որդին:

Հիսուսը նրան ասաց.

-Երանի՜ է քեզ, Սիմո՛ն, Հովնանի՛ որդի, որովհետև դա քեզ հայտնողը մի մարդ չէր, այլ Իմ Հայրը, որ երկնքում է: Եվ Ես քեզ ասում եմ, որ դու ժայռ ես, և այդ ժայռի վրա պիտի շինեմ Իմ եկեղեցին, որ մահն անգամ իր ամբողջ զորությամբ չկարողանա հաղթահարել (Մատթ. 16:13-18):

Ահա այս խոստովանությունից հետո մինչ այդ որպես Սիմոն հանդես եկող առաքյալը արժանանում է մեծ գովասանքի՝ ստանալով Պետրոս անունը, որ թարգմանվում է վեմ:

Արվեստաբանական հետազոտությունները հաստատում են, որ 4-րդ դարում վերջնականապես ձևավորվում է Պետրոս առաքյալի պատկերագրական կերպը, որի համաձայն Պետրոսը պատկերվում է տարեց, հաղթանդամ տղամարդու տեսքով՝ կարճ, ալեհեր, առատ ու գանգուր մազերով, գանգուր ու կլոր մորուսով և կոպիտ դիմագծերով: Մանրանկարիչ Հովհաննես Խիզանցին «Ոտնլվա» մանրանկարում Պետրոսին ներկայացնում է ծերունու կերպարանքով: Սովորաբար, այս մանրանկարի այլ պատկերագրական տարբերակներում Պետրոսը ձեռքով ցույց է տալիս իր գլուխը, որը ավետարանական տեքստի պատկերային արտահայտությունն է, և խնդրում լվալ նաև. «…զձեռս եւ զգլուխ» (Հովհ. 13:9-10): Հովհաննես Խիզանցու մանրանկարում Պետրոսը ձեռքը գլխին տանելու փոխարեն այն ուղղել է դեպի Հիսուսը և օրհնում է Նրան:

Պատկերագրական կերպերին հիմնականում համերաշխ են մատենագրական վկայությունները. «Եւ էր սուրբն Պետրոս կարճահասակ, հետ գլխոյն գռուզ և սպիտակ, մօրուսն թաւ եւ սպիտակ, սպիտակամարմին, երկայնաքիթ եւ թաւաթն, խստասիրտ եւ արագահաշտ եւ սքանչելագործ» (Յասմաւուրք): «Պետրոս սպիտակամօրուք, կարճագունիւք եւ կարմրատեսակ երեսօք, եւ ի ձեռին իւրում բանալի» («Նշանակութիւնք կերպարանաց Առաքելոց» ՄՄ, ձեռ. 3105, 612ա):

Առաքելական խմբին առաջնորդող Պետրոս առաքյալը տասներկուսի մեջ միշտ հիշվում է ամենաառաջինը: Մատթեոսը տասներկու աշակերտների իր ցանկը սկսում է «Առաջինը Սիմոն» բառերով (Մատթ. 10:2): «Առաջին» բառի հունարենը «պրոտոս» է ("πρῶτος"), որ նշանակում է թե՛ առաջին և թե՛ գլխավոր: Թերևս սա է պատճառը, որ Տերունական պատկերներում, որտեղ ներկայացված են առաքյալները, հիմնականում կենտրոնում պատկերվում է Պետրոս առաքյալը: Խորհրդավոր ընթրիքի մանրանկարներից մեկում առաքյալների շարքը գլխավորում է Պետրոս առաքյալը: Մանրանկարիչ Հովհաննես Խիզանցին «Հոգեգալուստ» մանրանկարի կենտրոնում պատկերել է Պետրոս և Հովհաննես առաքյալներին: Այս առաքյալներին, ինչպես նաև Հակոբոսին էր միայն տրվել շնորհ իրենց աչքերով տեսնելու պայծառակերպված Քրիստոսին (Մատթ. 17:1; Մարկ 9:2; Ղուկ. 9:28): Նրանք Հիսուսի հետ էին Հայրոսի աղջկա հարության ժամանակ (Մարկ. 5:37; Ղուկաս 8:51), Գեթսեմանիի պարտեզում (Մատթ. 26:40; Մարկ. 14:37): Պետրոսն ու Հովհաննեսն էին, որոնց հանձնարարվեց պատրաստելու Վերջին ընթրիքը Երուսաղեմում (Ղուկ. 22:8):

Աքաղաղը ժամանակը բնազդաբար հայտարարող թռչուն է, ծառայում է մարդուն որպես զարթուցիչ: Աքաղաղի կանչից մարդը կարող էր կռահել օրվա պահը: Վերջին ընթրիքի ժամանակ Հիսուս, Պետրոսին սաստելով, ասում է. «Մինչև աքաղաղը երեք անգամ կանչի դու կուրանաս Ինձ»: Այստեղ աքաղաղի կանչերը այլաբանորեն խորհրդանշում են, որ շատ կարճ ժամանակում դեռ լույսը չբացված Պետրոսը կարող է ուրանալ: Պատկերագրության մեջ աքաղաղը խորհրդանշում է Պետրոս առաքյալի ուրացումները և զղջումը (Մատթ. 26:69-75; Մարկ. 14:68-72; Ղուկ. 22:57-62): Ղուկաս ավետարանիչը նշում է, որ Պետրոսի ուրացությունների այդ շղթայից հետո, երբ Քրիստոսի և Պետրոսի հայացքները միանում են իրար, Քրիստոսի այդ նախատինք պարունակող հայացքում Պետրոս առաքյալը գտնում է իր փրկությունը. դուրս է գալիս և դառնորեն լաց լինում: Հայրաբանական գրականության մեջ Պետրոսի երեքանգամյա սիրո խոստովանությունները նկատվում են որպես նրա երեքանգամյա ուրացությունների սրբագրում: Պետրոս առաքյալը, երեք անգամ սիրո խոստովանություն անելով Քրիստոսին, սրբագրում է իր մեղքը և վերստին դասվում առաքյալների շարքին:

Պետրոս առաքյալի անունը խիստ կապված է Պողոս առաքյալի հետ և կան եկեղեցիներ, որ հենց այդպես էլ կոչվում են Պողոս-Պետրոս: Ըստ ավանդության՝ Պետրոսը և Պողոսը միասին մեկնել են Անտիոք և 37թ-ին հիմնել Անտիոքի ուղղափառ եկեղեցին: Պետրոս առաքյալը Պողոս առաքյալի հետ միասին պատկերվում է գահակալ Քրիստոսի կողքին (Էջմիածնի Ավետարան): Ի տարբերություն, օրինակ Ռաբուլայի Ավետարանի, ինչպես նաև սիրիական մյուս ձեռագրերի, որտեղ ավետարանիչներն ու մարգարեները ոտաբոբիկ են և կամ սանդալներով, այս Ավետարանում Քրիստոսի կողքին կանգնած երկու սրբերն ունեն կոշիկներ, որոնք սրածայր են ու շրջված դեպի վեր: Այստեղ, ինչպես մյուս ֆիգուրները, այնպես էլ Պետրոս առաքյալի ֆիգուրը ունի խիստ ճակատային կեցվածք, որի պատճառով ֆիգուրները բացարձակապես մեկուսացված են միմյանցից:

Մոմիկի մանրանկարներնում տիպաժներն ունեն իրենց առանձնակի գույնը, որի շնորհիվ գրեթե անսխալ կարելի է որոշել յուրաքանչյուրին: Օրինակ Պետրոսին նկարիչը պատկերում է երկնագույն թիկնոցով, մանուշակագույն քիտոնով: Պետրոս առաքյալի քիտոնը սովորաբար դեղնագույն է լինում: Պատկերագրական նման շեղումը, որ տեսնում ենք Մոմիկի մոտ Արևմուտքին բնորոշ երևույթ է:

Կարմիր եզրագծի մեջ վերցված ոսկեգույն լուսապսակի պատկերման ձևը հայտնի էր դեռևս վաղ շրջանի քրիստոնեական արվեստում: Նույնպիսի կարմիր եզրագծով է անջատվում Պետրոս առաքյալի ոսկեգույն լուսապսակը Սալոնիկի Հոսիոս Դավիդ եկեղեցու (5-6-րդ դդ.) աբսիդի խճանկարում:

Պետրոսի գլխավոր խորհրդանիշներն են շրջված խաչը (քանի որ իր ցանկությամբ խաչվել է գլխիվայր)՝ երեք հորիզոնական թևերով, և երկու խաչված բանալիները, քանի որ Քրիստոսի «Քեզ պիտի տամ երկնքի արքայության բանալիները, և ինչ որ կապես երկրի վրա, կապված պիտի լինի երկնքում, և ինչ որ արձակես երկրի վրա, արձակված պիտի լինի երկնքում» (Մատթ. 16:19) խոսքերի հետևողությամբ Պետրոսը պատկերվում է երկու խաչված բանալիներով:

Ավանդությունն ասում է, որ առաքյալը, արժանի չհամարելով իր ուսուցչի Քրիստոսի նման խաչվել, գլխիվայր է խաչվել, որը մեկնաբանել է այսպես. «Քրիստոս երկնքից իջավ երկիր, իսկ ես երկրից բարձրանում եմ դեպի երկինք, այդ իսկ պատճառով ես պետք է խաչվեմ գլխիվայր»:

Պողոս առաքյալ

Քրիստոնեության տարածման և քրիստոնեական եկեղեցու ձևավորման գործում մեծագույն ներդրում ունեցող առաքյալը Հիսուսի աշակերտներից չէր, ավելին, նա ի սկզբանե եղել է քրիստոնյաներին հալածող հռոմեական պաշտոնյա և այնուամենայնիվ նա համարվում է Հիսուսի 13-րդ առաքյալը: Խոսքը Պողոս առաքյալի մասին է, որը  ծնվել է փարիսեցու ընտանիքում, ուսումը ստացել հունական նշանավոր կրթական կենտրոններից մեկում՝ Տարսոնում, այնուհետև շարունակել Երուսաղեմում՝ հրեա համբավաշատ օրենուսույց Գամաղիելի մոտ: Բացի այդ վարպետորեն տիրապետում էր նաև վրանագործության արհեստին: Պողոսն ինքն է հետագայում վկայում, որ ուսանել ու ապրել է որպես ջանասեր և նախաձախնդիր փարիսեցի: Պողոսը եբրայական Սավուղ անվան հունական ձևն է: Պողոս առաքյալն սկզբնական շրջանում հալածում էր քրիստոնյաներին, սակայն հետագայում նա ճանաչեց ճշմարիտ Աստծուն` Հիսուս Քրիստոսին՝ դառնալով Ավետարանի ամենաեռանդուն քարոզիչը: Գործք Առաքելոցում նկարագրվում է Սավուղի դարձի գալու պատմությունը:  

Արվեստաբանական հետազոտությունները հաստատում են, որ 4-րդ դարում վերջնականապես ձևավորվում է Պողոս առաքյալի պատկերագրական կերպը, որի համաձայն Պողոսը պատկերվում է նեղ դեմքով, ճաղատ գլխով և երկար մորուքով: Պատկերագրական կերպերին հիմնականում համերաշխ են մատենագրական վկայությունները. «Էր սուրբն Պօղոս անձամբն կարճ եւ հաստ, ճաղատ, ալեխառն, մեծաքիթ, խաժակն, թաւայօն, զուարթերես, երկայնամօրուս, եւ աստուածային շնորհօքն արտափայլեալ…» (Յասմաւուրք): Համեմատությունը ցույց է տալիս, որ արևելաքրիստոնեական մատենագրության և կերպարվեստի այս ընդհանուր ակունքներից են գալիս հայ մանրանկարչության մեջ Պողոս առաքյալի պատկերագրական հայտնի ձևը: 

Ի տարբերություն պատկերագրական սովորական տիպի, ըստ որի Պողոսը ճաղատ է ներկայացվում, առաքյալը հաճախ պատկերվում է ճակատը ծածկող առատ մազերով, հանդերձանքի վրա գրված հունարեն տառերով: Հանդիպում ենք պատկերների, որտեղ Պողոսը պատկերվում է Պետրոսի հետ միասին, գահին բազմած Քրիստոսի երկու կողմերում (Էջմիածնի Ավետարան): Պողոս առաքյալը, ինչպես և ավետարանիչները, պատկերվում է թանաքամանը ձախ ձեռքին, իսկ աջով շարադրանքի առաջին տառը գրելիս:

Պատկերագրական տիպի յուրահատկություններից է, որ Պողոս առաքյալը պատկերվում է Վերջին ընթրիքը ներկայացնող նկարներում, թեև ներկա չի գտնվել: Քրիստոնեական խորհրդաբանության նշանավոր հետազոտող Շիլլերը գրում է. «Այն պատկերում է հաղորդության ծեսը, սակայն ցույց է տալիս Քրիստոսին՝ կանգնած որպես քահանա խորանի ետևում: Տասներկու առաքյալները մոտենում են երկու խմբով, և Նա հացը տալիս է աջ կողմի կանգնածներին, իսկ սկիհը՝ ձախ կողմի կանգնածներին: Հուդան ներկա չէ: Պողոսի ներկայությամբ նրանց թիվը տասներկուս է: Նրա ներկայությունը Վերջին ընթրիքին պատմական փաստ չէ (այսինքն Ավետարանով վկայակոչված չէ), սակայն քանի որ տասներկու առաքյալները (տասներկուսը խորհրդանշական ձևով առաքյալների ամբողջությունն է ցույց տալիս) այստեղ ներկայացնում են քրիստոնեական համայնքը, Պողոսն ընդգրկվել է, քանի որ նա ներկա է նաև Համբարձման և Հոգեգալստյան պատկերներում»: Հոգեգալստյան պատկերներում Պողոսը Պետրոսի հետ պատկերվում են Տիրամոր աջ և ձախ կողմերում, որոնք գլխավորում են առաքյալների երկու խմբերին: Թեև Պողոս առաքյալը Հոգեգալստի ու առավել ևս Համբարձման ժամանակ դեռևս առաքյալների շարքը չէր դասվել, սակայն նրա ներկայությունը երկու պատկերներում էլ՝ որպես հեթանոսաց առաքյալի, խորհրդանշում է, որ Ավետարանը քարոզվելու է նաև հեթանոսներին: Վերափոխման պատմությունում ևս Տիրամոր աջ և ձախ կողմերում վեց հոգիանոց երկու խմբերով կանգնած են 12 առաքյալները՝ Պողոս եւ Պետրոս առաքյալների գլխավորությամբ:

Աղթամարի Ս. Խաչ եկեղեցու որմնանկարներից մեկում Պողոսը պատկերված է Պետրոսի, նրա եղբայր Անդրեասի և Փիլիպոսի հետ: Նրանց ճանաչում ենք դիմանկարների և նրանց կից արձանագրությունների վերծանումով: Առաքյալներից մի քանիսը բռնել են Ավետարանը, ուրիշները՝ գալարակ և գիրք: 

 

Կազմեց Գայանե Սուգիկյանը

 

27.12.18
ԲաԺանորդագրվել
Ընթերցել նաև
Օրհնությամբ ՝ ԱՀԹ Առաջնորդական Փոխանորդ Տ․ Նավասարդ Արքեպիսկոպոս Կճոյանի
Կայքի պատասխանատու՝ Տեր Գրիգոր քահանա Գրիգորյան
Կայքի հովանավոր՝ Անդրանիկ Բաբոյան
Web page developer A. Grigoryan
Բոլոր իրավունքները պաշտպանված են Զորավոր Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի 2014թ․