20 Նոյեմբեր, Գշ, Հիսնակաց պահքի Բ օր

Գրքեր

Սուրբ Անանիա առաքյալի անապատը՝ գրչության կենտրոն

Մարտի 22-ին Զորավոր Ս. Աստվածածին եկեղեցու «Զորավոր» երիտասարդաց միությունը, «Եկեղեցին մենք ենք» ծրագրի շրջանակներում կայացած հերթական բանախոսությամբ, բացահայտեց իր համար հարազատ դարձած սրբավայրի՝ Զորավոր Ս. Աստվածածին եկեղեցու հարուստ և հռչակավոր անցյալից կարևոր մի հատված: Հետաքրքրաշարժ բանախոսությունը ծավալվեց «Սուրբ Անանիա առաքյալի անապատը՝ գրչության կենտրոն» թեմայի շուրջ, և բանախոսն էր ՀՀ ԳԱԱ հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի և Մաշտոցյան Մատենադարանի ավագ գիտաշխատող, պատմական գիտությունների թեկնածու Արսեն Հարությունյանը: Բանախոսությունը, երիտասարդաց միության պատասխանատու Տեր Վահան քահանա Առաքելյանի գլխավորությամբ, սկսվեց «Տերունական աղոթք»-ով: Երիտասարդները տեղյակ էին, որ Երևանի հնագույն եկեղեցիներից Զորավոր Ս. Աստվածածին եկեղեցու տարածքում նախկինում գործել է Ս. Անանիա առաքյալի անապատը, բայց որ երբեմնի հռչակավոր անապատը համարվել է Երևանի գրչօջախներից մեկը և աչքի ընկել իր հարուստ ձեռագրական ժառանգությամբ, այդ իրենց համար բացահայտում էր:

Բանախոսը նախ ներկայացրեց, որ ձեռագրերը միջնադարյան գրքեր են, որոնք, սովորաբար, գրվել են բարձր դիրք, մեծ նշանակություն և մեծ թվով միաբաններ ունեցող հոգևոր կենտրոններում: Ձեռագրերն իրենց հիշատակարաններով համարվել են փաստացի պատմական աղբյուրներ, որ տեղեկացրել են գրչության հեղինակի, ժամանակի, նաև երկրի քաղաքական և տնտեսական վիճակի մասին: Ուստի Երևան քաղաքի միջնադարյան պատմության ուսումնասիրման համար բացառիկ սկզբնաղբյուրներ են հանդիսացել քաղաքի տարբեր եկեղեցիների հովանու ներքո գրված ձեռագիր մատյանները, որոնցից շատերն այսօր պահվում են Մաշտոցյան Մատենադարանում:

«Հայտնի է Ս. Անանիայի անապատում գրված տասնմեկ ձեռագիր, որոնցից ինը Մաշտոցյան Մատենադարանի հավաքածուում են: Տաթևի վանքում՝ 1407 թ. գրված ևս մի ձեռագիր, որը մեզ չի հասել, 1658 թ. նորոգվել է Ս. Անանիայի անապատում: Ժամանակագրորեն վաղագույն ձեռագրերը երկուսն են. նրանցից մեկը Մատենադարանի հավաքածուից է, գրվել է 1409-1410 թթ., մյուսը՝ գրված 1450 թ., նկարագրված է Մուշ քաղաքի և նրա շրջակայքի ձեռագրացուցակում և մեզ չի հասել: Առաջին ձեռագրի հիշատակարանում գրված է, որ ձեռագրի չորս գրիչներից մեկը եղել է պատմագիր Թովմա Մեծոփեցին: Ս. Անանիա առաքյալի անապատը՝ որպես գրչավայր, հանդիսացել է նաև որպես ձեռագրերի պահպանման վայր՝ Մատենադարան»,- ասաց Արսեն Հարությունյանը:

Բանախոսը նշեց, որ ձեռագրերի հիմնական մասը գրվել է 1620-1660-ական թթ., Մովսես Տաթևացու վերահիմնած անապատի դպրոցում: Այս ժամանակաշրջանում Անանիա առաքյալի անապատը բնութագրվել է որպես կաճառ իմաստունների. «Պատահական չէ, որ այդ մատյանների գրչության հիշատակարաններում հսկայական նյութ է ամբարված Մովսես Տաթևացու վարդապետության, ապա կաթողիկոսության տարիների վերաբերյալ, ուր բավական ներկայանալի է մեծ րաբունապետի անխոնջ աշխատասիրության

նկարագրությունը եկեղեցաշինության, դպրոցաշինության և, առհասարակ, լուսավորյալ գործունեության ծավալման առումով»:

Ըստ բանախոսության՝ ձեռագրերի գրիչներից շատերը Մովսես Տաթևացու անմիջական աշակերտներն են եղել՝ Զաքարիա Վաղարշապատցին, Եսայի Կարճավանեցին, Պողոս Տիվրիկցին, Մինասը, Առաքելը, Խաչատուրը և այլք, ովքեր, հավանաբար, նաև ձեռագրերի ծաղկողներն են եղել, քանի որ հիշատակարաններում նրանց մասին խոսք չկա:

Իսկ բովանդակային առումով այդ ձեռագրերը հիմնականում ծիսական, մեկնողական աշխատություններ են՝ քարոզգիրք, սրբոց վարք-վկայաբանություն, ժամագիրք, սաղմոսարան, զանազան ժողովածուներ և այլն:

Արսեն Հարությունյանը տեղեկացրեց, որ գրչակենտրոնից մեզ հասած ձեռագրերից մեկն էլ գրվել է 18-րդ դարավերջին, այսինքն՝ Զորավոր Ս. Աստվածածին եկեղեցու գոյության ընթացքում և հետաքրքիրն այն է, որ հիշատակարանում գրչության վայրը ավանդության ուժով դարձյալ նշված է ի դուռն Ս. Անանիա առաքյալի:

Բանախոսության ավարտին Տեր Վահանը և երիտասարդները շնորհակալություն հայտնեցին Արսեն Հարությունյանին՝ Զորավոր Ս. Աստվածածին եկեղեցու պատմության լուսաբանման մեջ իր կարևոր ներդրումն ու ավանդն ունենալու համար: Կարևորելով բանախոսությունը՝ Տեր Հայրը նշեց, որ այն անհրաժեշտ լուսաբանում է Զորավար Ս. Աստվածածին եկեղեցի հաճախող յուրաքանչյուր հավատացյալի համար:

Հետաքրքրաշարժ բացահատումների շարքը «Զորավոր» երիտասարդաց միության համար շարունակվելու է. հաջորդ անգամ երիտասարդները Արսեն Հարությունյանի օգնությամբ կծանոթանան Զորավոր Ս. Աստվածածին եկեղեցու վիմագրության հարուստ պատմությանը:

 

Կարինե Սուգիկյան

22.03.18
ԲաԺանորդագրվել
Ընթերցել նաև
Օրհնությամբ ՝ ԱՀԹ Առաջնորդական Փոխանորդ Տ․ Նավասարդ Արքեպիսկոպոս Կճոյանի
Կայքի պատասխանատու՝ Տեր Գրիգոր քահանա Գրիգորյան
Կայքի հովանավոր՝ Անդրանիկ Բաբոյան
Web page developer A. Grigoryan
Բոլոր իրավունքները պաշտպանված են Զորավոր Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի 2014թ․