Գրքեր

Ավարայրի ճակատամարտին նվիրված պատկերները

Հայկական պատկերազարդ ձեռագրերի գերակշիռ մասը կազմում են Ավետարանները, զգալիորեն քիչ են Աստվածաշնչերը և ավելի քիչ՝ Շարակնոցները, Ճառընտիրները, Ճաշոցները և այլն: Դրանցում պատկերված են գերազանցապես աստվածաշնչյան սյուժեներ և կերպարներ: Պատմական դեպքերի նկարազարդման ժամանակ միջնադարյան նկարիչները սովորաբար գերադասում էին պատկերել արշավանքներ, ճակատամարտեր և ռազմական բնույթի այլ տեսարաններ: Ձեռագրերում պահպանվել են մանրանկարներ, որոնք ներկայացնում են Ավարայրի ճակատամարտը: Աշխարհիկ բովանդակությամբ առաջին հայտնի մանրանկարը, բացի դիմանկարներից, համարվում է Ավարայրի ճակատամարտի պատկերումը Շարակնոցում (1482թ.): Ըստ Դուռնովոյի՝ հատկապես աշխարհիկ բովանդակությամբ նկարազարդ ձեռագրեր երևան են եկել 15-րդ դ.: Հազվագյուտ են բժշկական, ալքիմիական, արհեստագործական նկարազարդ ձեռագրերը: Ավարայրի ճակատամարտն, առհասարակ, ընկալվում էր որպես հավատի, չարի ու բարու պատերազմ (հիշենք թեկուզ Եղիշեի պատմավեպը և Ներսես Շնորհալու «Նորահրաշ պսակադիր» շարականը), և ճիշտ չէ այդ թեմային վերագրել լոկ աշխարհիկ-պատմական բովանդակություն:

Շարակնոցի (1482թ., № 1620) նկարիչը պատկերել է 451թ. Ավարայրի ճակատամարտը՝ ի պատիվ Վարդան Մամիկոնյանի և նրա զինակիցների, որոնք, պայքարելով հայրենիքի ազատագրության համար, ռազմի դաշտում նահատակվելուց հետո սրբերի կարգը դասվեցին: Էջի վերին աջ կողմում պատկերված է Վարդան զորավարը՝ նժույգի վրա, նրա կողքին մարտիկները՝ թրերով և նետ ու աղեղով, իսկ ձախ կողմում՝ պարսկական զորքը՝ ռազմական փղերով, էջի ներքևում՝ մարտի տեսարաններ: Ճակատամարտը տրված է ընդունված ձևով՝ «նիզակների անտառ», «նետերի ամպեր», ջախջախված գլուխներ, թափված ուղեղներ, բայց գործող անձերից մեկը ուշադրություն է հրավիրում (նա հանդիպում է նաև Ավարայրի ճակատամարտի մի քանի ուրիշ պատկերների մեջ): Վարդանի ձիու առաջ կանգնած է մի փոքրիկ մարդ. նրա դեմքը նկարված է կողքից, գլխին՝ փեղույր, հագին՝ կարճ զգեստ, իսկ ձեռքին՝ երկար ձողի վրա ամրացված վահան: Ինչպես նրա տարազը, այնպես էլ դիրքը զորքի առջև՝ բավական հանդուգն կեցվածքով, հիշեցնում են այն «հորդորողներին»՝ սրամիտ հայհոյողներին, որոնք թշնամուն ծաղրելու և գրգռելու համար կռվից առաջ միշտ հանդես էին գալիս զորքի առջև՝ անկախ այն բանից, արդյոք դա զվարճալի բռնցքակռիվ է, թե լուրջ ճակատամարտ:

XIV-XV դարերի ձեռագրերում պատկերված Ավարայրի ճակատամարտում (451թ.) աչքի է ընկնում Վարդան Մամիկոնյանը: Մատենագրության մեջ հիշատակված է նաև հայ զորավար Մուշեղ Մամիկոնյանի պատկերների մասին: Հետաքրքրական է Փավստոս Բուզանդի այն վկայությունը, որ Շապուհը, ի պատիվ Մուշեղի, նրան՝ սպիտակ ձիու վրա նստած, նկարել է տվել գավաթի վրա և դրանով գինի ըմպելիս ասել. «ճերմակաձին գինի արբցէ»: Այլ աղբյուրներում Շապուհը նրան նկարել է տվել տախտակի, որմի վրա: Մանրանկարներում Մուշեղ Մամիկոնյանի պատկերը պահպանվել է ավելի ուշ ընդօրինակված մատյաններում: Ուշադրության արժանի է Մուշեղ Մամիկոնյանի նկարը՝ ստեղծված XVI դարի բանաստեղծ և նկարիչ Հովասափ Սեբաստացու ձեռքով, այդ հերոսին նվիրված իր մի բանաստեղծության գեղարվեստական ձևավորման մեջ (Բեռլինի Ազգային գրադարան, ձեռ. 805, թերթ 220բ): Նկարիչը նրան ցանկացել է ցույց տալ որպես հերոսի՝ ստեղծելով ֆիզիկապես ուժեղ մարդու կերպար, որին «տեսողքն յահէն մեռանէին, զի պատառող էր գազանին»: Այստեղ Մուշեղը բարձրահասակ է, թուրը ձեռքին, սպիտակ ձիու վրա, մարտական գործողության մեջ՝ պարսկական զորքի հարձակումը վանելիս:

Հայսմավուրքները, Ճաշոցներն ու Շարակնոցներն առանձնապես հարուստ են լուսանցքներում պատկերված սրբերի շարքը դասված մարդկանց դիմապատկերներով: Այդ մատյաններում կարելի է տեսնել նաև Վարդան Մամիկոնյանի պատկերը: Այս նկարներում իշխում է միակերպությունը և թույլ է կերպարների անհատական հատկանիշների դրսևորումը:

Վասպուրականի մանրանկարչության տաղանդավոր վարպետ Մինասի աշակերտներից՝ Կարապետի «Ավարայրի ճակատամարտը» պատկերը հետաքրքրական ճակատագիր ունեցավ: Հերոսական այդ թեման երկար ժամանակ պահպանվեց իր պայմանական գեղեցիկ լուծումներով: Ավելին՝ դրա առանձին հատվածներ օգտագործվում են նույնիսկ ժամանակակից արվեստագետների կողմից, հատկապես նրանց մոնումենտալ գործերում:

Վարդանանց պատերազմում զոհված անանուն հերոսներին է նվիրված Երուսաղեմի հայկական սրբավայրում գտնվող մի խճանկար (5-րդ դ.), որ պատվիրել է մի ուխտավոր իր իսկ ծախսերով:

Ավարայրի ճակատամարտին նվիրված հայ կերպարվեստի պատմության մեջ առաջին մեծաչափ և հայտնի գործը Գրիգոր Խանջյանի «Վարդանանք» մեծադիր կտավն է (1981թ.): Նկարի խորհուրդն արտահայտված է Եղիշե պատմիչի կողմից ասված հետևյալ խոսքերում՝ «Մահ ոչ իմացեալ՝ մահ է, մահ իմացեալ՝ անմահութիւն է»: Վարդան Մամիկոնյանի և նրան շրջապատած քաջ մարտիկների շարքում մենք կարող ենք տեսնել հայ մեծերին` Վարուժան, Կոմիտաս, Սարոյան, Չարենց, Սևակ: Անավարտ մնացած մեծադիր կտավի օրինակով 1983 թ. Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Վազգեն Ա-ի պատվերով Գրիգոր Խանջյանն ստեղծել է համանուն գորգանկարը`գոբելեն:

Վարդանանց պատերազմին նվիրված գեղանկարչական աշխատանքներից առանձնանում են նաև Էդուարդ Իսաբեկյանի կողմից արված Դ. Դեմիրճյանի «Վարդանանք» վեպի նկարազարդումները, որտեղ տեքստին համահունչ ներկայացված պատկերներն առանձնանում են տեսարաններին բնորոշ զգացմունքայնությամբ, դինամիկայով և արտահայտչականությամբ: Հայ պատմական գեղանկարչության լավագույն գործերից մեկում՝ «Պատասխան Հազկերտին» մեծադիր կտավում, նկարիչը հաղորդում է այն տագնապալի լարվածությունը, որտեղ թևածում էր խրոխտ ոգու հերոսականությունը, այն շիկացած հայրենասիրությունը, առանց որի ըմբռնելի չէ ոչ միայն Ավարայրը, այլև հայոց պատմության հետագա ընթացքը:

 

Կազմեց Գայանե Սուգիկյանը

 

10.02.21
ԲաԺանորդագրվել
Ընթերցել նաև
Օրհնությամբ ՝ ԱՀԹ Առաջնորդական Փոխանորդ Տ․ Նավասարդ Արքեպիսկոպոս Կճոյանի
Կայքի պատասխանատու՝ Տեր Գրիգոր քահանա Գրիգորյան
Կայքի հովանավոր՝ Անդրանիկ Բաբոյան
Web page developer A. Grigoryan
Բոլոր իրավունքները պաշտպանված են Զորավոր Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի 2014թ․