13 Հուլիս, Բշ, Վարդավառի պահքի Ա օր

Գրքեր

Սուրբ Ստեփանոսի քարկոծման տեսարանի պատկերագրական կերպը

Ս. Ստեփանոս Նախավկան Հայ Առաքելական Սուրբ եկեղեցու չորս գլխավոր բարեխոսներից է: Նա մեկն էր այն յոթ այրերից, որոնք Երուսաղեմի եկեղեցու կողմից սարկավագ ընտրվեցին՝ ժողովրդին սպասավորելու համար: Այս երիտասարդը լցված էր Սուրբ Հոգու շնորհներով ու զորությամբ և Հիսուսի մասին վկայում էր ոչ միայն խոսքով, այլև զարմանալի գործերով ու նշաններով: Նրա քարոզներն ու անվեհեր կեցվածքը, իմաստությունը և հաստատակամությունը գրգռում էին հրեաներին, և նրանք Ստեփանոսին՝ իբրև հայհոյիչի ու հերձվածողի, դատապարտեցին մահվան:

Երբ նա վկայում էր, որ Հիսուսը մարգարեների միջոցով կանխահայտնված Մեսիան է, բոլոր ներկաները տեսան, որ Սուրբ Հոգու զորությամբ խոսող Ստեփանոսի դեմքը փայլում էր հրեշտակի դեմքի պես: Եվ մինչ նա խոսում էր, նայեց դեպի երկինք և տեսավ Աստծուն՝ Իր ամբողջ փառքով, ինչպես նաև Հիսուսին, որ կանգնած էր Աստծո աջ կողմը ու ասաց. «Ահա տեսնում եմ երկինքը բացված և Մարդու Որդուն, որ կանգնած է Աստծո աջ կողմում» (Գործ. 7:56): Այս լսելով՝ հրեաները փակեցին իրենց ականջները, մոլեգնելով նետվեցին նրա վրա և քաղաքից դուրս հանելով՝ քարկոծելով սպանեցին:

Մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնում Դադիվանքի Կաթողիկե եկեղեցու որմնանկարները (XIII դար): Հյուսիսային պատի վրա պատկերված է Ստեփանոս սարկավագի քարկոծման տեսարանը, որը արցախցիների պատմական ճակատագրին շատ համախորհուրդ և բնութագրական է: Ի դեպ, ճշմարտության ու հավատի այդ առաջին նահատակի կերպարը լայն արձագանք է գտնում հատկապես իտալական վերածննդի վարպետների գործերում: Հայ որմնանկարիչը պատկերի գաղափարական և գեղարվեստական խնդիրները լուծել է զուգահեռաբար: Կարմիր եզրագծով շրջանակված տեսարանի խորքը բաժանված է երկու մասի: Ստորին՝ շագանակագույն հատվածը պատկերում է երկիրը, իսկ վերին՝ կապտավուն հատվածը՝ երկինքը: Երկրի և երկնքի սահմանը պատկերված է ճերմակավուն հորիզոնական եզրագծով: Թեմատիկ հորինվածքը քառախումբ է: Ստորին ձախակողմին պատկերված է քարկոծողների վեց հոգիանոց խումբը, որոնց դիմաց կանգնած է Ս. Ստեփանոս Նախավկան, աջ ձեռքին՝ բուրվառ, իսկ ձախ ձեռքին՝ սկիհ: Քարկոծողների ձեռքերին կան կարմիր, կլոր քարեր, որոնք նետում են սրբի վրա: Հետաքրքրական է նկատել, որ նետված քարերի մի մասը ընկած է գետին, մյուսները կախված են օդի մեջ և հրաշքով այնպես են արգելակված, որ չվնասեն Ս. Ստեփանոսին: Գծերի արտահայտիչ կառուցվածքը և մեղմ գույները թախծի տրամադրություն են ստեղծում. այն զուրկ չէ նաև ներքին լարվածությունից:

Ստեփանոս Նախավկայի պատկերի հանդիպում ենք Կիլիկիայի Հեթում Բ թագավորի եռափեղկ պահարանի (1293թ.) վրա: Աջ փեղկի կենտրոնում գահավորակին նստած է Մարիամը իլիկով, նրա գլխավերևի մեդալիոնում Ստեփանոս Նախավկայի պատկերն է գոտկատեղից:

Ստեփանոս Նախավկան՝ որպես Հայ եկեղեցու չորս գլխավոր բարեխոսներից մեկը, հաճախ պատկերվում է բարեխոսի տեսարաններում: Այդպիսի մի պատկերի ենք հանդիպում Սևանի Առաքելոց վանքի դռան (1486թ.) վրա: Տեսարանը ներկայացված է չորս անձով՝ մեջտեղում խաչի պատկերը: Դրանք են՝ ձախից աջ, չորս կամարների տակ պատկերված Հովհաննես Մկրտիչը, Աստվածածինը, Ստեփանոս Նախավկան և Գրիգոր Լուսավորիչը:

XVII-XVIII դդ. գեղանկարչական գործերի մեծ մասը նվիրված է «Տիրամայրը մանկան հետ» թեմային: Որպես ընդունված կարգ՝ մոր և մանկան մոտ լինում են Պետրոս և Պողոս առաքյալները, Սուրբ Ստեփանոսը, Հովհաննես Մկրտիչը, հաճախ նաև Գրիգոր Լուսավորիչը, նույնիսկ Գրիգոր Նարեկացին ու այլ հայրապետներ:

Փոքր Հայքի XVII դարի մանրանկարիչներից Գրիգորի աշխատանքներից ուշագրավը Հայսմավուրքն է, որտեղ ներկայացված են վարքաբանական մի շարք կերպարներ՝ Հովհաննես Մկրտիչ, Տրդատ թագավոր, Գրիգոր Լուսավորիչ, Ստեփանոս Նախավկա:

Արաքս գետի ձախ ափին՝ իրանական սահմանին գտնվող Մաղարդա վաքի Ս. Ստեփանոս Նախավկայի որմնանկարները պատկանում են Նաղաշ Հովնաթանի վրձնին:

7-րդ դարի բանաստեղծ և եկեղեցական գործիչ Վրթանես Քերթողը, իր «Յաղագս պատկերամարտաց» երկում վերլուծելով և հիմնավորելով պատկերների տեղը, դերն ու նշանակությունը քրիստոնեական հավատքի տարածման գործում, թվարկում է այն տեսարանները, որոնք զարդարում են եկեղեցիների և վկայարանների պատերը: Տերունական պատկերներից հետո հիշատակում է՝ «իսկ եկեղեցիս քրիստոնէից, եւ յարկս վկայից Աստուծոյ տեսանեմք նկարեալ զսուրբ Գրիգոր եւ աստուածահաճոյ չարչարանք իւր եւ սուրբ առաքելութիւնք, եւ զՍտեփանոս Նախավկայ ի մէջ քարկոծչացն, զերանելի եւ զփառավոր կոյսն զԳայանե եւ զՀռիփսիմէ հանդերձ ընկերօքն եւ յաղթող նահատակօքն…»:

XV դ. վերջերի բազմարդյուն արվեստագետներից Աբրահամ րաբունապետը Մատթեոսի անվանաթերթի ճակատազարդի կենտրոնական հատվածում պատկերել է թագակիր Տիրամորը՝ որպես ստնտու: Նրա գրկում մանուկ Հիսուսն է՝ մի ձեռքը օրհնող դիրքով, մյուսում՝ Ավետարան: Աբրահամը տեսարան է ներմուծել նաև Հովհաննես Մկրտչի և Ս. Ստեփանոսի կերպարները՝ տեղավորելով նրանց ճակատազարդի մեջ՝ Տիրամոր կողքերին:

Ջուղայի Ս. Ստեփանոս եկեղեցու անունը կնքվել է ի հիշատակ քրիստոնեության առաջին նահատակի՝ Սուրբ Ստեփանոս Նախավկայի, որ քարկոծվելով սպանվել է առաջին դարում: Վանքի արտաքին պատերից մեկի վրա կար քարկոծման տեսարանը պատկերող քանդակ: Եկեղեցու խաչկալը նույնպես պատկերում է Ս. Ստեփանոսի քարկոծումը, որի եզրին առաքյալների նկարներն են՝ կլոր շրջանակների մեջ։

Ազգային պատկերասրահի աշխատանքներից որոշ կտավների հեղինակներ հետևում են եվրոպական արվեստում հայտնի նմուշներին՝ երբեմն նույնությամբ ընդօրինակելով, երբեմն կատարելով որոշ փոփոխություններ: «Ստեփանոսի քարկոծման» տեսարանում կերպարների հագուստները՝ կարճ անդրավարտիքներ, բաճկոններ, լայն զարդարուն գլխարկներ, դեմքերը և վերջապես ճարտարապետական ներսակողմը մատնում են եվրոպական սկզբնատիպի առկայությունը:

«Սուրբ Ստեփանոսի քարկոծումը» տեսարանին է անդրադարձել հոլանդացի գեղանկարիչ Ռեմբրանդը: Նկարչի պահպանված առաջին ստեղծագործություններից է «Սուրբ Ստեփանոսի քարկոծումը» (1629): Այս գործը գունեղ է, մանրամասն նկարված է նյութական աշխարհի յուրաքանչյուր մանրուք, որքան հնարավոր է փոխանցված է աստվածաշնչյան ավանդության միջավայրը: Համարյա բոլոր հերոսները արևելյան շքեղ հագուստներով են, փայլուն զարդարանքներով, որը ստեղծում է տոնական մաժորային միջավայր:

 

Կազմեց Գայանե Սուգիկյանը

 

25.12.19
ԲաԺանորդագրվել
Ընթերցել նաև
Օրհնությամբ ՝ ԱՀԹ Առաջնորդական Փոխանորդ Տ․ Նավասարդ Արքեպիսկոպոս Կճոյանի
Կայքի պատասխանատու՝ Տեր Գրիգոր քահանա Գրիգորյան
Կայքի հովանավոր՝ Անդրանիկ Բաբոյան
Web page developer A. Grigoryan
Բոլոր իրավունքները պաշտպանված են Զորավոր Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի 2014թ․