Չարչարանաց Աստվածածնի կերպարը. «Սևանի Աստվածամայրը» | Charcharanac Astvatsatsni Kerpary Sevani Astvatsamayry



Գրքեր

Չարչարանաց Աստվածածնի կերպարը. «Սևանի Աստվածամայրը»

Պատկերագրական այս տիպը լայն տարածում է գտել 15-16-րդ դարերի կեսերին հունական և իտալական կերպարվեստում: Այն սերում է 11-12-րդ դարերում սկզբնավորված «Խանդաղատանքի» պատկերագրությունից և ունի գաղափարական նույն բովանդությունը: Չարչարանաց Աստվածածնի կերպարի միջոցով արտահայտվում է Քրիստոսի չարչարանքների ու խաչելության և Աստծո կամքին հնազանդության գաղափարը:

Հայ միջնադարյան արվեստում Չարչարանաց Աստվածածնի տիպը ներկայացնող մեզ հայտնի նմուշը 17-րդ դարի անհայտ հայ նկարչի «Սևանի Աստվածամայրը» սրբապատկերն է (ՀԱՊ, Գ-3312), որն իր անունը ստացել է երկար ժամանակ Սևանի վանքում մնալու պատճառով: Այն դասվում է հրաշագործ սրբապատկերների շարքում, քանի որ ցավեր ամոքելու հատկություն է ունեցել: Այդպիսի մի պատմություն է կապվում Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության հիմնադիր Մխիթար Սեբաստացու (1676-1749) հետ: 1692թ-ին 16-ամյա պատանի Մխիթարը Կ.Պոլսից գալիս է Էջմիածին՝ միաբանելու: Սակայն հիվանդանում է ծանր աչքացավով: Նրան ուղարկում են Սևանա լճի կղզին, մաքուր օդի և ջրի պայմաններում ապաքինվելու համար: Սևանա կղզու Ս. Առաքելոց վանքում պատանի Մխիթարը տասը օր շարունակաբար աղոթում է «Աստվածամայրը Մանկան հետ» պատկերի առջև: Ըստ ավանդության, աղոթքի ժամանակ հանկարծ շարժվում են Տիրամոր շուրթերը և Սեբաստացին լսում է իր խնդրանքի պատասխանը՝ «Եղիցի»: Որից հետո հրաշքով վերականգնվում է Սեբաստացու տեսողությունը: Մխիթար Սեբաստացու սևանյան այդ օրերի մասին գրել է Ղ. Ալիշանը:

Հայ իրականության մեջ ընդունված է եղել հրաշագործ սրբապատկերների ընդօրինակումն ու տարածումը: Հայկական պատմագրության մեջ հիշատակվում է Մխիթար Սեբաստացու պատվերով կրկնօրինակած Սևանի Աստվածամոր պատկերի մասին: Տարիներ անց, Ղևոնդ Ալիշանը 1890-1900-ական թթ. մի շարք նամակներ է հղում Էջմիածնի միաբանության անդամներին՝ խնդրելով Սևանա կղզում գտնվող Աստվածամոր պատկերը, որի առջև աղոթել է իրենց միաբանության հիմնադիրը, ընդօրինակել կամ լուսանկարի ձևով ուղարկել իրեն: Ղ. Ալիշանը հույս է ունեցել, որ ընդօրինակությունը կկատարի նկարիչ Վարդգես Սուրենյանցը, ով մի որոշ ժամանակ ապրել էր Վենետիկում և մտերիմ հարաբերությունների մեջ էր Ալիշանի հետ: Սակայն ինչ-ինչ պատճառներով Ղ. Ալիշանի ցանկությունը չի իրականանում:

Հետագայում Խրիմյան Հայրիկ կաթողիկոսի հանձնարարությամբ հայ տաղանդավոր գեղանկարիչ պոլսահայ Ենովք Նազարյանը (1868-1928) ընդօրինակում է «Սևանի Աստվածամայրը» կտավը, որն էլ՝ որպես նվեր, ուղարկվում է Վենետիկ՝ Մխիթարյան միաբանություն: Գեղանկարիչը, հարազատ մնալով կերպարի արտահայտչականությանը, վերարտադրել է անգամ ներկաշերտի թափվածքներն ու մոմից այրված տեղերը: Այդ ամենը կատարվել է 1902-1903թթ. ընթացքում: Այս կտավը մինչ այսօր կախված է Մխիթար Սեբաստացու սենյակում: Հետագայում՝ 1940-1950-ական թթ., Մխիթարյանները այդ կտավից կատարել են ևս մեկ ընդօրինակություն և տեղավորել Սուրբ Ղազար եկեղեցու բեմի ճակատային մասում:

Մեկ այլ ընդօրինակություն կատարվել է 1870 թ-ին հարթաքանդակի տեխնիկայով: Դեղնանարնջագույն քարի վրա կերտված ոչ մեծ չափերով պատկերաքանդակը տեղադրված է Գյումրիի Ս. Նշան եկեղեցու (1859-1864թթ.) հարավային դռան վերնամասում: Ի տարբերություն նախօրինակի՝ այստեղ Աստվածածնի գլուխը մի փոքր բարձրացված է վերև, և նրա աջ ձեռքը հանգչում է կրծքին, իսկ Քրիստոսի չարչարանքի գործիքները խմբված են ձախ անկյունում:

«Սևանի Աստվածամայրը» սրբապատկերն ունի ինքնատիպ և հուզականորեն ներգործուն հորինվածք: Այս կտավում չարչարանաց գաղափարն արտահայտվում է խորհրդանշական ու պատմողական մանրամասների համադրումով: «Սևանի Աստվածամայրը» սկզբունքորեն տարբերվում է պատկերագրության XV-XVI դդ. ընդունված դասական օրինակներից: «Չարչարանաց» տիպի իտալա-հունական դասական օրինակներից մի քանիսի մեջ հրեշտակները խաչափայտը և չարչարանքի գործիքները երկու կողմերից մոտեցնում են Մանուկ Հիսուսին: Այդ պատկերներում Մանուկը երկյուղած ավելի է ձգվում դեպի մայրը. մինչդեռ «Սևանի Աստվածամայրը» նկարում նա հանգիստ է: Եռամասն կառուցվածք ունեցող հորինվածքի կենտրոնում Մանուկ Հիսուս է, ոչ թե մոր գրկում, ինչպես ընդունված է, այլ նրա առջև՝ սեղանին նստած և գլուխը հենած մեծ խաչափայտին, որը գրկել է երկու ձեռքերով: Սպիտակ շապիկի տակից երևում են մերկ ոտնաթաթերը (խոնարհության նշան): Առաջին պլանում՝ Մանկան չորս բոլորը, ապագայում նրան սպասվող մատնության ու չարչարանքի գործիքներն են՝ սև ձեռք, գամեր, աքցան, մուրճ, երկու զառ, փշե պսակ, գեղարդ, քացախով սպունգ և ոտքերի տակ՝ արծաթների կույտ: Սեղանի ետևի կողմում գոտկատեղի հատվածով պատկերված է Աստվածածինը ՝ մի փոքր թեքված դեպի Փրկիչ Որդին՝ որպես հովանավոր և նեցուկ, մայրական սիրով ու քնքշանքով բռնել է Հիսուսին թիկունքի կողմից: Աստվածամայրը գորովագութ հայացքը հառել է անմեղ Մանկանը: Նրա հայացքում Մանկանը սպասվող փորձությունների գիտակցումն է, ինչը խոր վիշտ է դրոշմել դեմքին: Հիսուսի գրկի խաչափայտի հորիզոնական թևերը հենված են նրա կրծքին՝ որպես Գողգոթայի ճանապարհը Որդու հետ անցնելու նշան: Մանկան հանգիստ վիճակը ցույց է տալիս, որ Նա, չնայած չարչարանաց գործիքների ու խաչափայտի առկայությանը, պատրաստ է զոհաբերվելու մարդկանց փրկության համար:

Նկարի գունային զուսպ մակերեսը, թանձր կապույտի, դարչնաշագանակագույնի և սպիտակ արծաթավունի երանգները, դեմքերի հոգեբանական նուրբ բնութագրումների հետ հուզականություն են հաղորդում կերպարին: Խորհրդաբանական մանրամասերը՝ փշե պսակը, աքցանը, մուրճը, մատնության վարձատրությունը՝ արծաթե դրամները, ընդհանուր լուծումներով չեն խաթարում պատկերի վեհաշուք տպավորությունը:

Մեծարժեք այս հրաշագործ կտավի հմայքի անմիջական տպավորությամբ Մխիթար Սեբաստացին տասնյակ գողտրիկ տողեր է նվիրել Աստվածամորը.

Անճառին խորան,

Բանին բնակարան,

Գովեալ Մարիամ

Դու վարդ անթառամ.

Թագուհի երկնային

Ի քեզ պաղատիմ

Լույս տուր իմ ակին:

«Սևանի Աստվածամայրը» սրբապատկերից սկսած, հայ հոգևոր դիմանկարչության մեջ դրսևորվում է որակական առաջընթաց՝ ազդարարելով հայ նոր արվեստի արշալույսը:

 

Կազմեց Գայանե Սուգիկյանը

01.02.18
ԲաԺանորդագրվել
Ընթերցել նաև
Օրհնությամբ ՝ ԱՀԹ Առաջնորդական Փոխանորդ Տ․ Նավասարդ Արքեպիսկոպոս Կճոյանի
Կայքի պատասխանատու՝ Տեր Գրիգոր քահանա Գրիգորյան
Կայքի հովանավոր՝ Անդրանիկ Բաբոյան
Web page developer A. Grigoryan
Բոլոր իրավունքները պաշտպանված են Զորավոր Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի 2014թ․