Քրիստոնեական միությունը և Հայ եկեղեցին

«Պահի՛ր նրանց Քո անունով, որպեսզի լինեն մի, ինչպես մենք ենք մի» (Հովհ. 17:11)։

Մեծության և գեղեցկության անվան տակ Քրիստոսից առաջ կատարված հայրենասիրական, անձնվեր ու հերոսական գործերը ստուգապես պատիվ են բերում մարդկությանը: Նախնիների այդ հրաշագեղ գործերն ուրանալն անարդարություն կլիներ: Սակայն միևնույն ժամանակ ստիպված ենք ասել, որ հին աշխարհի հատկանշական բնութագրիչներից մեկն էլ մեկմեկու հանդեպ ատելությունն էր: Այդ անողոք ատելությունը այնքան էր ներթափանցել ազգային, քաղաքական, կրոնական շրջանակներ, որ հաճախ պոռթկում էր զարհուրելի խժդժություններով և պատերազմներով:

Նա, ով նույն ցեղից չէր և նույն երկրում չէր բնակվում կամ չէր մասնակցում նույն պաշտամունքին, օտար ու թշնամի էր և հետևաբար նրան թշնամաբար էին վերաբերվում: Ցավալի է ասել, բայց կրոնը բռնության, գժտության և հալածանքի մեծագույն շարժառիթներից մեկն է եղել:

Սուրբ Գրքից ուսանում ենք, որ հրեաներն արհամարհում էին հեթանոսներին, քանի որ վերջիններս Աբրահամի ցեղին չէին պատկանում: Անշուշտ լավ ըմբռնված միաստվածությունը նրանց բոլորովին այլ զգացում պիտի ներշնչեր: Մի քանի մարգարեներ ընդնշմարել են ճշմարտությունն ու ապագայի մասին իրենց կանխասացություններով մատնանշել են հանուն խաղաղության և տիեզերական եղբայրակցության բոլոր մարդկանց, ազգերի ու պաշտամունքների «մերձեցման» անհրաժեշտությունը:

Հիսուս գերազանց իմաստությամբ և աստվածային սրտով «բացեց» միաստվածության ճանապարհը: Միաստվածություն, որը «կախում չուներ» առանձնաշնորհումներից, ծնունդից, ցեղից կամ այլ հանգամանքից: Հիրավի, թեև Ավետարանը նախ ծանուցվել է իսրայելյան ցեղին, բայց միտում չի ունեցել այդ շրջանակում սահմանափակվելու:

Ավետարանը քարոզվել է նաև համայն մարդկությանը՝ ի լուր աշխարհի: «Խաղաղությո՜ւն երկրի վրա, հաճությո՜ւն մարդկանց մեջ»: Իր աշակերտներից բաժանվելիս Հիսուս այս նշանակալից խոսքերն է ուղղում նրանց. «Գնացե՛ք այսուհետև, աշակե՛րտ դարձրեք բոլոր հեթանոսներին»:

Այս խոսքերն արտաբերելուց սկսած այլևս չկա ո՛չ ատելություն հեթանոսների նկատմամբ, ո՛չ արհամարհանք տկարների հանդեպ, ո՛չ էլ անտարբերություն փոքրավորների նկատմամբ, «որովհետև դուք մեկ Հայր ունեք, որ երկնքում է, և ամենքդ էլ եղբայրներ եք» (հմմտ. Մատթ. 23:8-9):

Աստծու առջև մարդկային զանազանությունները ջնջվում են, «քանի որ Աստված կարող է այս քարերից էլ Աբրահամի որդիներ դուրս բերել» (Մատթ. 3:9): Ըստ էության մարդկությունը մեկ է, իսկ մարդուն վեհացնում ու ազնվացնում են սիրտը, հոգու սրբությունը, զգացմունքների ազնվությունը, մեկ բառով ասած՝ խիղճը:

Մարդիկ միայն մեկ Աստված, մեկ Հայր ունենալով՝ մեկ ընտանիք են կազմում, ու եթե կամենում են Արարչի «ծրագրին» համապատասխան ընթանալ, պիտի իրար միանան օգնության, բարյացակամության, գթության, սիրո և խղճմտանքի կապերով: Հնում կրոնները մեծ ուշադրություն էին դարձնում որոշ զանազանությունների, չար կրքեր, ատելավառ զգացումներ և ստորաքարշ տրամադրություններ էին բորբոքում: Բայց ներկայումս դրանք այլևս կրոնական զգացումներ չեն համարվում: Ընկերոջ հանդեպ արհամարհանքն ու ատելությունը չեն կարող տեղ ունենալ կրոնում: Այժմ կրոնական զգացումով տոգորված են համարվում միայն նրանք, ովքեր սիրո և զոհողության ոգով կապված են իրենց ընկերոջը, ովքեր տկարի ու թշվառի հանդեպ բարյացակամություն են դրսևորում և ովքեր կարեկցել գիտեն:

Իսկ ահա նրանք, ովքեր քրիստոնեություն դավանելով տակավին իրենց սրտերում ոխ, քեն, ատելություն, չարակամություն և նախանձ են սնուցում, այդպիսիք կարող են պատկանել հեթանոսական կամ հրեական կրոնին, բայց ոչ երբեք քրիստոնեությանը:

Երբ Հիսուս ասում էր. «Սո՛ւրբ Հայր, պահի՛ր նրանց, որպեսզի լինեն մի, ինչպես մենք ենք մի», այդպիսով պատասխանում էր մարդկային բնության ազնվագույն և ամենախորունկ պահանջմունքին, ու հենց Իր օրինակով ամենքի մեջ ամրացնում էր սիրո և գթության կապը: Իսկապես, ի բնե մարդ սոցիալական էակ է: Մարդ միայն այն ժամանակ կարող է ավելացնել իր ունեցածը և զարգացնել արտադրությունը, երբ գործի իբրև հասարակական էակ: Որքան ժամանակ մարդ միայնակ է՝ լոկ սեփական ուժերին ապավինած, այդքան նրա կյանքը նմանվում է խոտի «կենցաղին»: Առանձնացումն անզորություն է: Եսասիրությունը բարբարոսություն է:

Սխալ և ողբալի երևույթ է, երբ ոմանք արհամարհվում են կամ երբ ոմանց «կարևորություն» չի ընծայվում: Մենք ամենքս իրարից կախում ունենք, ամենքս մեկմեկու կարիքն ունենք, ուստի պետք է գիտենանք, որ չի կարող գոյություն ունենալ ու իրականանալ բարի, մեծազդու և տևական որևէ բարիք առանց մարդկային ընկերակցության, գործակցության, կամքի ու սրտի միության:

Ամենազորեղ հանճարները, ամենասքանչելի հեղինակները նրանք են, ովքեր չեն զանցառել իրենց նախորդների ժառանգությունը և շրջապատի օժանդակությունը: «Մեկուսի» ճիգերը կարող են ունենալ իրենց արժեքն ու ներգործությունը, բայց որքա՜ն ավելի թանկագին և բեղուն է միաբան գործակցությունը, միաբան ճիգը: Միայնակ դիմադրությունն ինքնին ազդու և զորեղ, հաճախ նաև հերոսական է, բայց միահամուռ դիմադրությունն անպարտելի է:

Միությունը, միաբան գործակցությունը նաև առաջադիմություն է: Դժվար կլիներ թվել սրտի և կամքի միության արդյունքում ծնվող բարիքներն ու օրհնությունները: Ամեն անհատ նույն ընդունակությունները և ձգտումները չունի, սակայն նույնիսկ ընդունակությունների ու ձիրքերի այդ զանազանություններն ինքնին դրդապատճառներ են, որ մարդիկ հաղորդակցվեն և մերձենան իրար:

Մի բան, որ մեկը չունի, ունենում է մյուսը: Մի բան, որ մեկը չի նկատում, նկատում և ի հայտ է բերում մեկ ուրիշը: Այդպիսով յուրաքանչյուրի միահամուռ ճիգերով ապահովվում է առաջադիմությունը, և գործադրվում է հելվետիական այս գեղեցիկ նշանաբանը. «Բոլորը մեկի, և մեկը բոլոր համար»:

Միայն այս եղանակով մարդ կարող է հեռանալ բարբարոսությունից: Միայն այս եղանակով կարելի է ընդլայնել գիտության «կալվածքն» ու ճոխացնել մարդկային ցեղի ժառանգությունը: Սրտերի միությամբ, ջանքերի ներդաշնակությամբ ընտանիքներ, ազգեր և հասարակություններ են կազմվում, պահպանվում ու բարգավաճում: Այնտեղ, որտեղ խաթարվում են համակամությունը և միությունը, սկսվում է քայքայումը: «Ինքն իր մեջ բաժանված թագավորությունն ավերվում է» (Ղուկ. 11:17):

Որպեսզի միությունը երջանիկ և բեղուն լինի, անհրաժեշտ է, որ այն ազատ հիմքերի վրա դրվի: Միություն կա, որ բիրտ ուժով, ստիպողաբար է կազմվում: Օրինակ՝ մի կրոն կարող է ամենքին պարտադրել միևնույն դավանանքը, ծեսերն ու լուծը: Այդպես վարվել նշանակում է չարաչար մեկնել Հիսուսի «բե՛ր մտցրու այստեղ» խոսքը:

Այդպիսի արարքը ժողովուրդներին ոչ թե միության է առաջնորդում, այլ մատնում է լռության, քնի, մահվան: Աշխարհը մեկ է, մեկ ամբողջություն: Այն ունի իր կյանքը, սակայն ինչպիսի՜ զանազանություն կա տիեզերքի տարբեր մասերի միջև: Մարդկությունը մեկ է, այն մեկ ամբողջություն է և ունի իր կյանքը, սակայն ինչպիսի՜ զանազանություն կա մարդկանց ընդունակությունների, ճաշակների, բարքերի, նկարագրերի ու վերջապես բնավորության գծերի միջև:

Զանազանություն միության մեջ. ահա սա՛ է կյանքի օրենքը: Աստծու բոլոր գործերն այդ մասին են վկայում, և վա՜յ մեզ, եթե ուզենանք իբրև միության «խոչընդոտներ» ջնջել հասարակության ծոցում գոյացած այդ զանազանությունները, կամ էլ եթե փորձենք վերացնել միությունն իբրև զանազանությունները բացառող երևույթ: Այդ դեպքում քաոս ու թոհուբոհ կտիրեր և վերջապես ամեն բան կկործանվեր:

Ընտանիքի հրաշագեղ պատկերը ճշմարտություն է քարոզում: Այդ պատկերին հայելով՝ տեսնում ենք, որ յուրաքանչյուր ոք ունի իրեն բնորոշ կերպարանքը, խառնվածքը, նկարագիրը, մի խոսքով՝ իր անհատականությունը, բայց միևնույն ժամանակ ընտանիքը մեկ է: Ընտանիքում համերաշխություն է տիրում, ամենքն ուրախ են իրարով: Բոլորը նույն օդն են շնչում, ամենքը լծված են աշխատանքի և առաքինության, լցված են փոխադարձ գորովանքով որքան ուրախության ու երջանկության, նույնքան էլ դժբախտության և ցավի ժամանակ:

Նույնն է նաև ազգի պարագայում: Ազգի ներկայացուցիչներից յուրաքանչյուրը հետևում է իր ուղուն, իր գործն է անում, աշխատում է ըստ իր ընդունակության: Բայց ամենքն էլ մեկ սիրտ և հոգի են դառնում, երբ հնչում է հայրենիքի սուրբ ձայնը: Այդժամ ամենքը միավորվում են, բոլորի սրտերը բաբախում են միության շնչով: Միությունը իրականանում, գործադրվում է գորավալիր սիրով, ամենքին պարուրած հույսերով, նաև ձախողումների ու վտանգների ժամանակ, և վերջապես նպատակով, որ այլ բան չէ, եթե ոչ հայրենիքի բարգավաճ ու երջանիկ լինելը:

***

Ընտանիքների ու ազգերի միությունն ինչպես զորություն, բարգավաճում և հարատևություն է ապահովում, այդպես էլ պիտի իշխի Եկեղեցում: Հիսուսի սուրբ և վսեմ բաղձանքն Իր բոլոր աշակերտների մի լինելն էր այնպես, ինչպես Նա և Հայրը մի են: Նա ցույց տվեց անմիաբանության և աններդաշնակության կործանարար հետևանքներն ու մատնանշեց քարսիրտ և հպարտ փարիսեցիության՝ մաքուր բարեպաշտությունը նվազեցնող և ավերող դերը:

Երբ Եկեղեցիների միջև սրտի միություն չկա, իսկույն ծնունդ է առնում չարակամությունը, և ահա՛ խաթարվում են հարաբերությունները, շահախնդրությունն ու կողմնակցական շահը ավերածություններ են գործում, մյուս կողմից էլ նախանձը կիզում և այրում է նվիրական այն բոլոր արժեքները, որոնք Եկեղեցիների սրբության դրոշմն էին, ու ներշնչում է այնպիսի գործեր, որոնք կարելի է միայն «դժոխային» անվանել, և այդպիսով Եկեղեցիներն «ավազակների որջեր»-ի են վերածվում:

Քրիստոսի աշակերտների միջև միությունն անհրաժեշտություն է: Բոլոր ժամանակներից առավել ներկայումս է շեշտվում միության անհրաժեշտությունը: Լոզանի վերջին համաժողովն ինքնին ապացույց էր այն բանի, որ Եկեղեցիներն այլևս «ստիպողաբար» պիտի միության, համերաշխության և համաձայնության գան:

Սակայն ի՞նչ հիմքի վրա պիտի հաստատել այդ բաղձալի ու անհրաժեշտ միությունը: Քրիստոնեական Եկեղեցիները երկար ժամանակ էր, ինչ սխալ միջոցների էին դիմում: Նրանք ջանացել են միություն իրականացնել այնտեղ, որտեղ դա անհնար էր, որտեղ միության կարիք չկար: Քրիստոնեական Եկեղեցիները երևակայական միության, միակերպության են փափագել և բռնություն են գործադրել մարդկային բնության, հոգու ամենախորունկ պահանջմունքների նկատմամբ՝ ճնշելով, արհամարհելով նվիրական այն «զգացումը», որ կոչվում է «խիղճ»: Նրանք ոտնակոխ են արել գթությունն ու կեղծիք և սուտ են սերմանել իրենց գաղափարների հաջողության համար: Հետևաբար ինքնին պիտի առաջանային անմիաբանություն, պառակտում, բաժանում և հերձված:

Եկեղեցիները ո՞ր հիմքի վրա կարող էին միանալ: Ի՞նչ է, մի՞թե, միություն ասելով, անպայմանորեն տեսանելի և արտաքին միություն պետք է հասկանալ: Ի՞նչ է, մի՞թե հնարավոր է միություն պաշտամունքի ձևերի, արարողությունների կամ ծիսակատարությունների մեջ: Մի՞թե հնարավոր է այսպիսի միություն: Միևնույն ընտանիքի անդամները, զավակներն արդյո՞ք նույն աղոթքներն են անում, արդյո՞ք միևնույն ձևով և բառերով են աղոթում:

Ո՞վ չգիտի, որ վարդապետական ու արարողակարգային հարցերում հնարավոր չէ կատարյալ համաձայնություն և միություն հաստատել: Չէ՞ որ ծեսերը, «ձևերը» կախված են ժամանակից, միջավայրից, երկրից, կլիմայից, սովորություններից, դաստիարակությունից, նույնիսկ քաղաքակրթությունից, և մի՞թե կարելի է պահանջել, որ այս «ձևերը» միություն ստեղծեն:

Նույնը կարող ենք ասել նաև աստվածաբանական վարդապետությունների և իմաստասիրական տեսությունների մասին: Դրանք ևս կախում ունեն մարդկանց զարգացման աստիճանից, ընդունակություններից ու կարողություններից, և հետևաբար անհնար է միություն հաստատել դավանանքների միջև: Եվ ոչ ոք իրավունք չունի ասելու. «Իմ դավանանքից դուրս փրկություն չկա, միայն իմ դավանանքն է ճշմարիտ»:

Մեծ հավակնոտություն կլինի իմացականության արդյունք եղող իմաստասիրական, աստվածաբանական գիտակարգերը կատարյալ ու անայլայլ համարելը: Մարդկության զարգացմանն առնչվող այդ բանաձևերը փոփոխական են: Բարեբախտաբար այդ բանաձևումները Քրիստոսի և Ավետարանի բուն կրոնը չեն բովանդակում: Այդ բոլոր ծեսերն ու վարդապետությունները պահոցի, կեղևի դեր են կատարում: Սակայն դրանք կորնչելի են. հարկ է ավելի խորքերը ներթափանցել հոգիների հաղորդակցության հիմնաքարը գտնելու համար:

Հիսուս արարողությունների նկատմամբ հետաքրքրություն չէր ցուցաբերում: Նա որևէ դավանություն չկազմեց կամ չխմբագրեց, Հիսուս ո՛չ քահանա էր և ո՛չ դպիր: Գիտե՞ք որն է հաստատուն և իրական միության կետը. չարից հեռանալը և բարին սիրելը, Հիսուսի պատվիրած առաքինությունների գործադրումը, քաղցրությունը, խոնարհությունը, ողորմածությունը, ներողամտությունը, Աստծուն և ընկերոջը սիրելը, վերջապես հավատ, հույս ու սեր տածելը:

Որտեղ Քրիստոս է, այնտեղ Եկեղեցին է: Հիսուսի պատվիրանների արժեքն ըմբռնել, հոգով հաղորդակցվել Նրան. ահա՛ Եկեղեցու կազմությունը, ահա՛ Եկեղեցիների միությունը: «Սիմո՛ն, որդի՛ Հովնանի, սիրո՞ւմ ես Ինձ»,- հարցնում էր Հիսուս Իր աշակերտին: «Տե՛ր, Դու գիտես, որ սիրում եմ Քեզ»: Եվ Տերը դրանից բացի այլ բան չպահանջեց, և Տերն իրավունք ուներ…

Ո՜վ հավատացյալ, ես չեմ հետաքրքրվում, թե ինչպիսին է քո զարգացման աստիճանը, չեմ հետաքրքրվում, թե քո փիլիսոփայական կամ աստվածաբանական բանաձևերը համապատասխանում են իմ գաղափարներին, այլ միայն ուզում եմ հարցնել՝ կամենո՞ւմ ես նվիրվել բարուն և պայքարել չարի դեմ՝ այն ինչ ձևով էլ արտահայտված լինի: Ուզում եմ հարցնել, դու ճշմարտության և արդարության քաղց ունե՞ս:

Եթե սիրել գիտես, ուրեմն արի՛, և բնավ էական չէ՝ աշխարհիկ ես, թե հոգևոր, արի՛, քանի որ դու Աստծու թագավորությանն ես պատկանում, ե՛կ, քանի որ Քրիստոս քեզ ճանաչում է իբրև Իր աշակերտը: Քո անձնական կարծիքները պիտի հեղաշրջվեն: Որքան մոտենաս Քրիստոսին, այնքան լավ կհասկանաս, թե որն է կրոնի էությունը: Որքան մոտենաս Աստծուն, այնքան կարտացոլես Աստծու որդի լինելուդ նկարագիրն ու կապացուցես ճշմարիտ քրիստոնյա լինելդ:

Այո՛, միայն քրիստոնեական կյանքում կարելի է միություն գտնել: Այդ միությունը բոլոր ժամանակներից ավելի հիմա է անհրաժեշտ: Հասկանում և հարգում եմ զանազանությունները, գիտեմ, որ դրանք մեր բնության, ազատ քննադատության անխուսափելի հետևանքներն են:

Հոգուս փափագն ու երազանքը ոչ անձուկ և փակ, այլ բաց, ընդարձակ Եկեղեցին է, որտեղ իշխում է ոչ թե վարդապետական ու ծիսական միակերպությունը, այլ սրտերի, Ավետարանի սիրո և առաքինությունների միությունը: Ինձ պես դուք էլ եք փափագում բոլոր սրտերի, բոլոր Եկեղեցիների մերձեցումը: Մի՞թե այսպիսի իղձը անիրականանալի երազ է միայն: Ո՛չ: Եկեղեցիների միությունը կարող է իրականանալ ոչ թե ծիսական ու դավանաբանական միաձևությամբ, այլ խղճի ազատությամբ, փոխադարձ օգնությամբ, միմյանց հանդեպ հարգանքով, խոնարհությամբ ու գթությամբ, և սրանք պիտի լինեն միջոցներն ու «ատաղձները»՝ կազմելու, կառուցելու Տիեզերական, Կաթուղիկե Եկեղեցին:

Հարկ է երախտագիտությամբ արձանագրել, որ Հայ Առաքելական Եկեղեցին այդ պայմաններով է կառուցվել: Հայ Եկեղեցու գոյությունը կախված չէ դավանաբանական խրթնաբանություններից. այն կամենում է ազատ լինել դավանաբանական հարցերում: Հայ եկեղեցական մատենագրության մեջ հաճախ հանդիպում ենք դավանաբանական ազատ արտահայտությունների:

Հայ Եկեղեցին անկախ հակաքաղկեդոնական կամ քաղկեդոնական լինել-չլինելուց իր գոյությունը չի պայմանավորում քաղկեդոնական դավանության ընդունմամբ: Մեր օրերում շատ են ջանում ապացուցել, որ մեր նախնիներն ընդունել էին քաղկեդոնական դավանանքը: Սխալ ձեռնարկ է դա ապացուցելու ջանքը, քանի որ Հայ Եկեղեցին միշտ ազատ է եղել երկբայելի հարցերում. «Ազատություն երկբայելի հարցերում», կամեցել է ազատ լինել դավանաբանական խնդիրները լուծելիս:

Հայ Եկեղեցին ասել և ասում է իր հավատացյալներին. «Քաղկեդոնական ժողովի դավանությունը ընդունես էլ, չընդունես էլ, մեկ է, կարևորը Քրիստոս է, Ավետարանն է»: Հայ Եկեղեցին նախընտրում է միություն դավանաբանական զանազանություններում: Հայ Եկեղեցու խորանները չեն թնդում կրոնական ազատության դեմ ելույթներով: Ամենաազատ բեմը Հայ Եկեղեցու խորանն է, որ չի խոսում դավանաբանական նյութերի մասին, այլ միայն Ավետարանի բարոյականությունն է քարոզում:

Արդյո՞ք սա չի մատնանշում, որ Հայ Եկեղեցին նախընտրում է միություն բարոյական և հոգևոր դաշտում, քան աստվածաբանական կամ դավանաբանական գետնի վրա: Ուրախալի է, որ, Եկեղեցիների միության անհրաժեշտությունն ըմբռնելով, Հայ Առաքելական և Հայ Բողոքական Եկեղեցիների միջև ավելի սերտ միության գործընթաց է սկսվել պաշտամունքային հարցերում այնպես, ինչպես ցայժմ եղել է բարոյական համագործակցությամբ ազգային գործեր կատարելիս:

Ամենքս էլ պաշտում ենք միևնույն երկնավոր Հորը, միևնույն Փրկչին ենք ճանաչում իբրև աստվածային սիրո և մարդկային եղբայրության հայտնող: Ամենքիս իդեալն էլ երկնավոր Հայրն է, մարդկության Փրկիչը: Եթե զանազանություն կա ըմբռնումների մեջ, սակայն նպատակը նույնն է: Թեպետ ձևերն ու միջոցները տարբեր են, սակայն հոգին նույնն է:

Ուրեմն ձեռք-ձեռքի տանք և միասիրտ լինենք, որպեսզի աշխարհը մեր մասին վկայի այն խոսքերով, որոնցով բնութագրում էր առաջին քրիստոնյաներին. «Տեսե՛ք, թե ինչպե՜ս են սիրում միմյանց»: Միայն այդժամ կապացուցենք, որ Տիրոջ աշակերտներն ենք. «Եթե դուք միմյանց սիրեք, դրանով բոլորը պիտի իմանան, որ դուք Իմ աշակերտներն եք»:

 

Տեր Ղևոնդ վրդ. Դուրյան, «Պարզ քարոզներ», Դ հատոր, Փարիզ, 1929 թ.

Արևելահայերենի վերածեց Գևորգ սրկ. Կարապետյանը